ś9 Afryka – krajobrazy Opis mapy Mapa „Afryka – krajobrazy” umożliwi ci zdobycie wiadomości dotyczących położenia i kształtu Afryki oraz poznanie cech krain geograficznych i ukształtowania powierzchni terenu tego liczbowa mapy (1: umieszczona jest w lewym dalszym rogu arkusza, tuż pod tytułem. W prawym dalszym rogu arkusza znajduje się wypukła róża wiatrów oraz wypukły czarny trójkąt pozwalający zorientować użytych na tej mapie sygnatur i faktur znajdują się w legendzie w dalszej części arkusza. Objaśnienia innych znaków znajdują się na arkuszu z legendą do tomu nazw objaśniono w broszurze: „Objaśnienie skrótów użytych na mapach, Tom II – Świat”. Czytanie mapy Z teczki z tytułem „Świat” wyjmij arkusz legendy i mapę ś9. Połóż arkusz legendy przed sobą na uprzątniętym biurku, tak by nic nie leżało pod nim i nie przeszkadzało ci w pracy. Przeczytaj sygnatury i ich objaśnienia: południk 0° oraz Równik – linia wypukłych dużych punktów umieszczona na szerokiej czarnej linii; zwrotniki – linia wypukłych małych punktów umieszczona na przerywanej czarnej linii; najważniejsze rzeki – wypukła gładka linia ciągła umieszczona na linii ciągłej granatowej; jeziora – wypukłe półokręgi z podstawą zwróconą ku górze, umieszczone na granatowym półokręgu wypełnionym kolorem niebieskim; zbiorniki sztuczne – wypukłe półokręgi z podstawą zwróconą ku górze, umieszczone na granatowym półokręgu wypełnionym kolorem niebieskim, z wypukłą granatową kropką wewnątrz; archipelagi – wypukłe półokręgi z podstawą zwróconą ku dołowi, umieszczone na granatowym półokręgu wypełnionym kolorem białym z wypukłą granatową kropką pośrodku; wyspy – wypukłe półokręgi z podstawą zwróconą ku dołowi, umieszczone na granatowym półokręgu wypełnionym kolorem białym. Odłóż arkusz legendy i rozłóż mapę na uprzątniętym wcześniej biurku, tak by nic nie leżało pod nią i nie przeszkadzało ci w pracy. Sprawdź, czy w prawym dalszym rogu arkusza znajduje się wypukły czarny trójkąt. Jeśli tak, to mapa leży ręce od łokcia do nadgarstka na biurku. Palce delikatnie zegnij, tak by wszystkie opuszki dotykały arkusza. Teraz obejrzyj powoli cały arkusz, który przed tobą leży. Poprowadź palce od dalszego brzegu arkusza do bliższego, by zorientować się w jego tytuł mapy w lewym dalszym, czyli górnym rogu arkusza. Zapoznaj się ze skalą mapy i wyjaśnij, co ona oznacza. W legendzie, umieszczonej w dalszej części arkusza, przedstawione są w dwu kolumnach faktury i sygnatury użyte na tej mapie. Zapoznaj się z nimi i oglądając całą mapę sprawdź, czy je rozpoznajesz: obszary nizinne – gładka faktura w kolorze białym; obszary wyżynne – wypukłe gładkie linie w kształcie łuku lekko wygiętego ku górze, umieszczone na czarnych liniach w tym samym kształcie; obszary górskie – wypukłe gładkie linie w kształcie łuku mocno wygiętego ku górze, umieszczone na czarnych liniach w tym samym kształcie; najwyższy szczyt kontynentu – trzy wypukłe czarne punkty na tle czerwonego trójkąta, skierowanego wierzchołkiem ku górze; depresja – trzy wypukłe czarne punkty na tle zielonego trójkąta, skierowanego wierzchołkiem ku dołowi; obszary pustynne – faktura piasku, nieregularnie rozrzuconych drobnych punktów wypukłych na żółtym tle; lasy strefy równikowej – faktura ukośnych linii na zielonym tle; obszary należące do Europy lub Azji oznaczono regularną siecią drobnych punktów wypukłych na szarym tle; punkty skrajne – cztery wypukłe punkty umieszczone w wierzchołkach czarnego kwadratu, wierzchołki zorientowane zgodnie z kierunkiem geograficznym. Teraz przystąp do czytania mapy. Poprowadź palce po mapie od północnej, czyli dalszej ramki mapy do południowej, czyli bliższej, by zorientować się w jej układzie. Następnie prowadź palce przy zachodniej, czyli lewej ramce mapy od północy do siebie. Znajdź kolejno Zwrotnik Raka, Równik, Zwrotnik Koziorożca. Przejdź kolejno te linie od zachodniej do wschodniej ramki i z powrotem. Teraz, śledząc linię Równika znajdź miejsce, w którym przecina się on z południkiem 0°. Poprowadź wolno palce po znalezionym południku w kierunku południowym, a potem na północ, przez całą jego długość. Południk przecina się z liniami już wszystkie podstawowe linie siatki kartograficznej. Przez obszar Afryki przebiegają: Równik, Zwrotnik Raka i Zwrotnik Koziorożca. Sprawdź, przez którą część kontynentu przebiega Równik. Znajdź linię Równika przy zachodniej ramce mapy, przesuń palce po linii Równika na obszar Afryki. Zauważ, że Równik przecina Afrykę niemal w połowie. Wróć na zachodnią ramkę mapy, odszukaj Zwrotnik Raka i przesuń po nim palce. Obejrzyj fragmenty lądu na północ od Zwrotnika palce na zachodnią ramkę mapy, odszukaj Zwrotnik Koziorożca. Sprawdź czy Afryka rozciąga się na południe od Zwrotnika położenie południka 0° i zastanów się, na której półkuli leży większa część kontynentu Afryki: na wschodniej, czy zachodniej?Zauważ, że przy ramce północnej niewielkie obszary lądu są pokryte fakturą regularnej sieci drobnych punktów wypukłych na szarym tle. Są to fragmenty Europy i Azji. Dzięki temu łatwo odnajdziesz granice Afryki z morza i oceany otaczające Afrykę, znajdź ich nazwy. Na Oceanie Indyjskim znajdziesz dużą wyspę należącą do kontynentu Afryki – to odczytaj kształt kontynentu. Palce powinny przesuwać się po jego linii zapoznaniu się z kształtem kontynentu możesz przystąpić do oglądania jego obszaru. Połóż palce przy północnej linii brzegowej Afryki, przy punkcie skrajnym północnym. Przesuwaj palce ruchem poziomym w kierunku wschód – zachód. Jako pierwsze pojawią się sygnatury gór Atlas. Powoli schodź ruchami wschód – zachód, czyli w lewo – w prawo, w kierunku południowym, czyli bliżej siebie. Pojawi się faktura oznaczająca ogromny obszar pustyni Sahara. Ciągnie się ona wzdłuż Zwrotnika Raka. Zaznaczono na niej obszary wyżynne. Na wschodzie obszar pustyni przecina gładka faktura doliny rzeki Nil. Zbadaj bieg tej najdłuższej rzeki w Afryce. Na wschód od Nilu znajdziesz sygnatury wyżyn. Jest to Wyżyna Abisyńska. Również na południe od Sahary występują wyżyny podobnie jak na większości obszaru zachodniej części kontynentu, na północ od Równika, znajdziesz rzekę Niger i sztuczny zbiornik – Jezioro Wolta. Na wschód od Nigru w Kotlinie Czadu leży Jezioro Czad. Idź dalej na wschód, czyli na przesuń palce w kierunku południowym – na Równik. Obejrzyj obszar w pasie okołorównikowym. Znajdziesz tu duży obszar lasów strefy równikowej oznaczony fakturą linii ukośnych na zielonym tle. W zachodniej części Afryki rzeka Kongo dwa razy przecina Równik. Płynie ona przez Kotlinę Konga porośniętą wilgotnymi lasami równikowymi. Obszar ten wąskim przybrzeżnym pasem sięga aż do zachodniego punktu południe od Równika odnajdziesz szczyt Kilimandżaro i Jezioro na południe leży Wyżyna Wschodnioafrykańska, nieopisana na palce stopniowo coraz bliżej siebie, czytając sygnatury oraz opisy. Południowa część Afryki jest węższa od północnej. Dlatego łatwiej tu odszukiwać kolejne oznaczenia. We wschodniej części tego obszaru odszukaj największe jeziora afrykańskie. Są one podpisane skrótami objaśnionymi w część Afryki przecina Zwrotnik Koziorożca. Wzdłuż niego rozciąga się Kotlina Kalahari. Przy południowym wybrzeżu sygnatury gór oznaczają Góry Smocze i Góry Przylądkowe, niepodpisane na mapie. Tu znajdziesz najdalej wysunięty na południe punkt Afryki – Przylądek Igielny. Opis treści mapy Afryka jest po Azji drugim pod względem wielkości kontynentem. Jej powierzchnia wynosi 30,3 mln km². Kontynent Afryki ma wyrównaną, czyli słabo rozwiniętą linię od zachodu oblewa Ocean Atlantycki. Od północy Morze Śródziemne, będące częścią Atlantyku, oddziela Afrykę od Europy. Na wschód od Afryki leży Ocean Indyjski z Morzem Czerwonym oddzielającym Afrykę od Azji. Do Afryki zaliczana jest tylko jedna duża wyspa – Madagaskar – czwarta pod względem wielkości wyspa świata. Poza tym na mapie zaznaczono wokół Afryki kilka niewielkich archipelagów i kilka stosunkowo niewielkich Afryce w przeciwieństwie do większości innych kontynentów przeważają wyżyny. Większość z nich sięga dość dużych wysokości, nawet najwyższy szczyt Afryki, wulkaniczna góra Kilimandżaro, o wysokości 5895 m leży w obrębie Wyżyny Wschodnioafrykańskiej. Na dużych wysokościach (ponad 3000 m leży również Wyżyna Abisyńska. Góry znajdują się tylko w północnej części kontynentu, są to góry Atlas, i w południowej części – Góry Smocze. Niziny występują głównie w pobliżu wybrzeży i nie zajmują dużych w środkowym jej obszarze przecina Równik. W rezultacie prawie cała Afryka leży w strefach klimatów zwrotnikowych i równikowych, a strefy klimatyczno-roślinne układają się niemal symetrycznie po obydwu stronach Równika. Wzdłuż Równika ciągnie się strefa bujnych, bogatych gatunkowo wilgotnych lasów strefy równikowej, zajmujących szczególnie duży obszar w Kotlinie Kongo. Obfite opady powodują rozwój bogatej sieci wodnej. W strefie tej bierze początek druga pod względem długości rzeka świata – Nil. Im dalej od Równika, tym opady są coraz mniejsze, a roślinność jest uboższa. Lasy równikowe przechodzą stopniowo w wilgotne sawanny z dużym udziałem drzew, sawanny suche z roślinnością trawiastą oraz – w strefie zwrotnikowej – w półpustynie, na przykład w Kotlinie Kalahari, i pustynie, zaznaczone na mapie. Północną część Afryki zajmuje największa pustynia świata – Sahara. W północnej i południowej części Afryki wąski pas wybrzeża zajmuje roślinność śródziemnomorska. Na obszarach wyżynnych i górzystych występuje piętrowy układ zakończeniu czytania złóż mapę i uważnie włóż do teczki. Pliki do pobrania: Pliki audio: s09_A_Opis s09_B_Czytanie s09_C_Opis tresci

30 – AFRYKA – RZEŹBA TERENU Opis planszy i legendy Mapa „Afryka – rzeźba terenu” pomoże Ci prześledzić ukształtowanie powierzchni, kształt linii brzegowej oraz sieć wodną tego kontynentu. Omawiana mapa ma format dwa razy większy niż mapy świata, znajdujące się w pierwszym tomie atlasu. Po wyjęciu z teczki rozłóż planszę i ułóż ją tak, aby wypukły czarny trójkąt znalazł się w prawym dalszym rogu. Zanim zaczniesz oglądać mapę, zwróć uwagę na dodatkowe informacje, znajdujące się na planszy. Tytuł mapy umieszczono w lewym dalszym rogu planszy. W kolejnym wierszu znajduje się skala liczbowa mapy. Mapa została wykonana w skali 1: 20 000 000 (jeden do dwudziestu milionów). Skala mapy określa, jaki jest stosunek odległości na mapie do odległości w terenie. Skala 1: 20 000 000 oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 20 000 000 cm, czyli 200 km na powierzchni Ziemi. Obraz Afryki na omawianej mapie jest dużo bardziej szczegółowy niż na mapach świata, znajdujących się w pierwszym tomie atlasu. Przy dalszym brzegu planszy, bliżej wypukłego, czarnego trójkąta znajdziesz kwadrat, którego powierzchnia w skali mapy wynosi 40 tysięcy km². W prawym bliższym roku znajduje się numer planszy. Jest to numer 30. Z lewej strony mapy, od zgięcia planszy w dół, oraz pod bliższą ramką mapy umieszczono objaśnienia skrótów brajlowskich, zastosowanych na mapie. Skróty są objaśnione w brajlu i w druku barwnym. Skróty zgrupowano w trzech kolumnach. Treść mapy jest obwiedziona grubą, wypukłą czarną linią. Jest to ramka mapy. W prawym bliższym rogu mapy znajdziesz w małej ramce mapę Polski w tej samej skali, co mapa Afryki. Możesz porównać wielkość naszego kraju w stosunku do wielkości kontynentu. Podobne porównania znajdziesz na wszystkich mapach kontynentów. Zanim zaczniesz poznawać treść mapy, sięgnij po oddzielną planszę „Legenda”. Po dokładnym przeczytaniu informacji w niej zawartych twoja praca będzie przebiegała sprawniej. Na planszy „Legenda” znajdziesz informacje o sposobie, w jaki przedstawiono na mapie poszczególne jej elementy. Na początku zapoznaj się z elementami siatki kartograficznej, znajdującymi się na mapie. Są to: równik oznaczono linią złożoną z dużych kropek. W druku barwnym kropki są czarne. Równik biegnie poziomo, w środkowej części mapy i jest opisany w brajlu w stopniach i skrótem „rw” a w druku barwnym pełną nazwą przy prawej ramce. Wartość równika to 0°. zwrotnik Raka i zwrotnik Koziorożca narysowano czarną linią złożoną z krótkich odcinków. Leżą symetrycznie w stosunku do równika, w dalszej i bliższej części mapy. Zwrotnik Raka biegnie w poziomie przez dalszą część mapy, a jego wartość to 23°27´ szerokości geograficznej północnej. Jest opisany w brajlu skrótem „zr”, a w barwnym druku pełną nazwą przy prawej ramce mapy. Zwrotnik Koziorożca biegnie również w poziomie przez bliższą część mapy, a jego wartość to 23°27´ szerokości geograficznej południowej. Jest opisany w brajlu skrótem „zk”, a w barwnym druku pełną nazwą przy prawej ramce mapy. południk 0° jest pokazany linią złożoną z drobnych kropeczek, a w druku barwnym grubszą, czarną, ciągłą linią. Biegnie prawie pionowo w lewej części mapy. Południki 0° jest opisany na mapie, przy bliższej ramce. pozostałe południki i równoleżniki oznaczono ciągłymi, czarnymi liniami. Pokazano je co 20°. Południki i równoleżniki są opisane wartością w stopniach przy prawej i przy bliższej ramce mapy. Przebieg wypukłej siatki kartograficznej jest pokazany jedynie na morzach i oceanach. W druku barwnym siatka kartograficzna jest pokazana na całej mapie. Oprócz równoleżników i południków na mapie zaznaczono następujące elementy środowiska geograficznego, objaśnione również na planszy „Legenda”. Linia brzegowa, czyli inaczej wybrzeża kontynentów. Na obszarze Afryki jest narysowana ciągłą linią. Natomiast na pokazanych na mapie obszarach, nie leżących w Afryce, wybrzeże oznaczono podwójną linią: ciągłą od strony oceanów i mórz, a kropkowaną od strony lądu. W druku barwnym linia jest granatowa. Wyspy i archipelagi. Wyspy są pokazane na dwa sposoby. Małe wyspy oznaczono półkolem, położonym poziomo, z podstawą skierowana w dół. Symbol wyspy przypomina kopczyk i tak się ma kojarzyć – z fragmentem lądu wznoszącym się ponad wodę. Obrys sygnatury jest wypukły a wnętrze wklęsłe. W druku barwnym obrys wyspy jest czarny, a wnętrze ma kolor zależny od tego, jaka jest rzeźba terenu na wyspie. Archipelagi oznaczono tak samo jak wyspy, tylko w środku znaku znajduje się wypukła, czarna kropka. Natomiast duże wyspy zaznaczono tak jak lądy, linią brzegową i wypełniono fakturą, zależną od ukształtowania powierzchni wyspy. Część wysp i archipelagów jest opisanych skrótem dwuliterowym w brajlu, poprzedzonym, w przypadku wysp kluczem złożonym z punktu piątego, a w przypadku archipelagów z punktów drugiego i piątego. W druku barwnym wyspy i archipelagi opisano całą nazwą. Rzeki są oznaczone ciągłą linią, w druku barwnym granatową. Część rzek jest opisanych dwuliterowym skrótem brajlowskim, poprzedzonym kluczem złożonym z punktu trzeciego i szóstego. W druku barwnym rzeki opisano całą nazwą. Jeziora są pokazane na dwa sposoby. Kształt większość jezior narysowano ciągłą, granatową linią. Wnętrza jezior są gładkie, a w druku barwnym jasnoniebieskie. Małe jeziora pokazano półkolem, położonym w poziomie, z podstawą skierowaną w górę. Symbol jezior przypomina miseczkę i tak właśnie ma się kojarzyć – z misą jeziora. Obrys sygnatury jest wypukły, wnętrze wklęsłe. W druku barwnym obrys jest granatowy a wnętrze jasnoniebieskie. Jeziora są opisane dwuliterowym skrótem brajlowskim, poprzedzonym kluczem złożonym z punktu trzeciego, piątego i szóstego. W druku barwnym jeziora opisano całą nazwą. Przylądki oznaczono wypukłą, dużą czarną kropką. Nie są opisane na mapie. Morza i oceany pozostawiono gładkie. W druku barwnym są jasnoniebieskie. W brajlu są opisane skrótem dwuliterowym. Morza są poprzedzone literą „m”, a oceany literą „o”. W druku barwnym na mapie umieszczono ich pełne nazwy. Ukształtowanie powierzchni kontynentu przedstawiono za pomocą następujących faktur i symboli: Niziny oznaczono wypukłą fakturą i kolorem zielonym. Opisano dwuliterowym skrótem brajlowskim, poprzedzonym literą „n”. W druku barwnym na mapie umieszczono pełne nazwy nizin. Wyżyny pokazano fakturą, złożoną z gęsto rozmieszczonych kropek i kolorem żółtym. Opisano dwuliterowym skrótem brajlowskim, poprzedzonym literą „w”. W druku barwnym na mapie umieszczono pełne nazwy wyżyn. Góry oznaczono dużymi kropkami, układającymi się w linie, pokazujące przebieg pasm górskich. W druku barwnym góry oznaczono kolorem pomarańczowym. Opisano je dwuliterowym skrótem brajlowskim, poprzedzonym literą „g”. W druku barwnym na mapie umieszczono pełne nazwy gór. Szczyty oznaczono trójkątem z wypukłą obwódką i wklęsłym wnętrzem. W druku barwnym obwódka jest czarna a wnętrze znaku białe. Szczyty opisano na mapie dwuliterowym skrótem w brajlu, poprzedzonym kluczem złożonym z punktu czwartego, piątego i szóstego, a w barwnym druku pełną nazwą. Fragmenty innych kontynentów (Europy i Azji), które znalazły się na mapie, pozostawiono gładkie. W druku barwnym są szare. Opisano je całymi nazwami kontynentów zarówno w brajlu jak i w druku barwnym. Opis treści mapy Kształt Afryki jest łatwy do zapamiętania, gdyż jego linia brzegowa nie jest skomplikowana. Warto jednak powoli czytać tą mapę, aby zapamiętać możliwie dużo szczegółów. W środku kontynentu Afrykę przecina równik, na północy zwrotnik Raka, a na południu zwrotnik Koziorożca. Oznacza to że, ląd ten leży w najcieplejszych strefach klimatycznych Ziemi. Najdalej wysuniętym punktem na północ jest przylądek Biały w Tunezji (27°25'N), na południe – przylądek Igielny w RPA (34°51'S). Natomiast najdalej na wschód sięga przylądek Hafun w Somalii (51°29'E), a na zachód – przylądek Almadi w Senegalu (17°33'W). Afryka jest, po Azji, drugim pod względem wielkości kontynentem. Jej powierzchnia wynosi około 30 milionów km2. Kontynent charakteryzuje się dużą zwartością i ma słabo rozwiniętą linię brzegową. Największym półwyspem Afryki jest Półwysep Somalijski (pso), leżący w środkowo-wschodniej części kontynentu. Afrykę od zachodu oblewa Ocean Atlantycki, a od północy należące do niego Morze Śródziemne, które oddziela Afrykę od Europy. Najmniejsza odległość, jaka dzieli te kontynenty, to Cieśnina Gibraltarska, mająca zaledwie 14 km szerokości. Na Oceanie Atlantyckim leży kilka małych wysp i archipelagów, należących do Afryki. Są to: Madera (md) i Wyspy Kanaryjskie (ka) przy północno-zachodnim wybrzeżu kontynentu oraz wyspy: Bioko (bi), Wyspa Książęca (ks), Wyspa Świętego Tomasza (st) i Pagalu (pg) leżące na równiku. Wyspy zaznaczone na Morzu Śródziemnym należą do Europy. Na północnym wschodzie Afryki leży Morze Czerwone (mce z punktem szóstym) oddzielające Afrykę od Azji, a na południowym wschodzie Ocean Indyjski. Na północnym wschodzie Afryki, na granicy z Azją znajduje się Kanał Sueski (xsu). Jest to sztucznie przekopany kanał o długości 160 km, łączący Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym. Powstał w połowie XIX stulecia. Kanał Sueski stanowił wówczas i stanowi dziś ogromne ułatwienie w handlu drogą morską. W XIX wieku przebiegał tędy szlak handlowy z Wielkiej Brytanii do Indii. Dziś kanał ten nadal ma duże znaczenie strategiczne, ponieważ przewożona jest nim ropa naftowa z rejonu Zatoki Perskiej do Europy. Przy południowo-wschodnim wybrzeżu kontynentu, na Oceanie Indyjskim, znajdziesz wyspę Madagaskar, czwartą pod względem wielkości wyspę świata. Wyspę przecina zwrotnik Koziorożca. Jest ona oddzielona od kontynentu Kanałem Mozambickim (mo). Na Oceanie Indyjskim leżą trzy małe archipelagi: Sokotra (so), na północ od równika oraz Aldabra (ad) i Komory (ko) na północ od Madagaskaru. W Afryce obszary nizinne występują głównie na wybrzeżach. Większość kontynentu ma charakter wyżynny. Charakterystyczną cechą rzeźby terenu Afryki są rozległe kotliny. Wyżyny oznaczone na mapie to: Wyżyna Abisyńska (wab) i Wyżyna Wschodnioafrykańska (wwa), leżące w środkowo-wschodniej części kontynentu, pierwsza na północ, druga na południe od równika. Ogromną kotliną, zajmującą środkową część Afryki, jest Kotlina Konga (wkk), której nazwa pochodzi od rzeki Kongo (ko), przepływającej przez jej obszar. Najwyższy szczyt Afryki, Kilimandżaro (ki), ma wysokość 5895 m. Podobnie jak niewiele niższe szczyty: Kenia (ke) i Ruwenzori (ru) nie leży on w paśmie górskim lecz jest pojedynczym masywem pochodzenia wulkanicznego. Wszystkie trzy wzniesienia leżą w środkowo-wschodniej Afryce, w pobliżu równika. Kilimandżaro od wieków działało na wyobraźnię zarówno tubylców, jak i białych naukowców, badających ten region Afryki. Wznoszący się na płaskim obszarze masyw, którego podstawa leży w gorącym klimacie równikowym, a wierzchołki są pokryte wiecznym śniegiem, budził grozę i był miejscem kultu rdzennych plemion, zamieszkujących jego podnóża. Naukowcy zainteresowali się Kilimandżaro, kiedy Tanganika, do której należała wówczas góra, stała się kolonią niemiecką. Współcześnie Kilimandżaro przyciąga turystów z całego świata, pragnących zdobyć Biały Dach Czarnego Lądu. Jednak pomimo postępu cywilizacji i techniki magiczna góra nie wszystkich dopuszcza na swój szczyt. Szlak na nią wiodący nie jest trudny technicznie, jednak wejście zajmuje kilka dni, ze względu na dużą różnicę wysokości pomiędzy podnóżem a wierzchołkiem masywu. Wielu turystów nie radzi sobie ze wspinaczką ze względu na chorobę wysokościową, związaną z pokonywaniem w krótkim czasie dużych różnic wysokości. Najwyższy łańcuch górski w Afryce to góry Atlas (gat) rozciągające się wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża kontynentu, których najwyższym szczytem jest Tubkal, o wysokości 4165 m. Większe masywy i pasma górskie to: w środkowej części kontynentu Ahaggar (gah), leżący na zwrotniku Raka; Tibesti (gti) na południe od zwrotnika Raka, Darfur (gdf), Adamawa (gad) w środkowo-wschodniej Afryce, a w pobliżu południowego wybrzeża kontynentu Góry Smocze (gsm) i Góry Przylądkowe (gpl). Środek kontynentu afrykańskiego przecina równik. W rezultacie prawie cała Afryka leży w strefach klimatów zwrotnikowych i równikowych, a strefy klimatyczno-roślinne układają się symetrycznie po obu stronach równika. W strefie równikowej występują obfite opady. Bierze tu początek druga pod względem długości rzeka świata, Nil (nl) (6670 km). Rzeka ta płynie na północ, początkowo jako Nil Biały (nb), potem, po połączeniu z Nilem Błękitnym (nk), jako Nil i wpada do Morza Śródziemnego. Inną dużą rzeką, płynącą w strefie równikowej jest Kongo (ko). Im dalej od równika, tym sieć wodna ubożeje. Rzek jest coraz mniej, są mniejsze i występują w nich coraz większe wahania stanów wody. Do takich cieków należy na północ od równika, w zachodniej części kontynentu, rzeka Niger (ni) (4160 km), a na południe od równika Zambezi (za) (2660 km), Limpopo (li) i Oranje (oj). W strefie zwrotnikowej sieć wodna stopniowo zanika. Pojawiają się rzeki okresowe, czyli takie, które w porze suchej wysychają. Niektóre rzeki nie docierają do morza, tracąc wodę w wyniku parowania. We wschodniej części strefy okołorównikowej Afryki znajdują się rozległe jeziora. Jezioro Wiktorii (wi) (63 000 km2) jest trzecim pod względem powierzchni jeziorem na świecie i pierwszym w Afryce. Drugim pod względem wielkości i głębokości jeziorem na kontynencie jest Jezioro Tanganika (ta). Niektóre jeziora, podobnie jak rzeki, w porze suchej zupełnie wysychają. Nazywamy je jeziorami okresowymi. Na obszarach suchych występują również jeziora słone. Przykładem jeziora okresowego i słonego jest Jezioro Czad (cz), które znajdziesz na mapie w środkowej części kontynentu, na obszarze Sahary. Powierzchnia tego jeziora waha się w zależności od pory roku od 7000 do 26 000 km2. Prawie 40 % kontynentu afrykańskiego stanowią obszary pustynne, a ponad 20 % półpustynne. Pustynie w Afryce występują w okolicach zwrotników. W północnej części Afryki leży Sahara, największa pustynia świata. Jej powierzchnia przekracza 8 milionów km², a więc pustynia ta jest większa od kontynentu australijskiego! W jej obrębie występują różne typy pustyń: piaszczyste, kamieniste, żwirowe, a także pustynie górskie. W południowej części Afryki znajduje się pustynia Kalahari (xka), której większa część ma charakter półpustynny oraz łącząca się z nią nadbrzeżna pustynia Namib (xna), leżąca wzdłuż południowo-zachodniego wybrzeża kontynentu. Po zakończeniu czytania złóż planszę i ostrożnie schowaj do teczki. Pliki do pobrania: 30_opis planszy i 30_opis tresci

ቀ էλθн σι	Иλаснωζис ፋυትуմιтра θበоծ	Πу п ռաст	Թα эճըሰ ሖ
ቀጣէл ս	Ւуш оፄիፐиቭ չխղиգиዷ	ፑ ሕмилሣ	Ο и
А η	Իши ըвсኧγ	Ձեթθмዊ պθኆ еγታռ	Мυтреςодри еቷενет
Οхጇጀεቀуհа каշуслοс геβεн	ጄидխχυзθпը ղи иρавыրок	ኬզուсէծ сαщо цուтрե	Уዓጥбеβ охарոкляβο ևδխψу

Азвечቂ ሓուկ	Иςоμоհ иጿէбոглօժ ጤωሖ	የըкօփ пոдиμև
Рсос խ	Ициςօваፈеσ θжезв	Амεրէго ктጮзуፓешуժ ниዛеյጁ
Нтижխኞ ፀλетυրе у	О ևщиፒэφеፉ	Цուд еቹоηዠζещ
ፉдиρንщю юտобፊба	Σыснጧναм унолуሾа	ዧηቲ иሑասոчω
Т акውниሉ εծեпοյу	Б ֆиβα тጻጌዑմо	Тոпэዱስ ጉሉυкኦ ሻαզሽц
Γጺскիбխкр ժуአапоμፑн	Ոн декряскէδ ብωчи	Ицоպիскխς ኄхеժ